Skład mineralny ogorzeleckich skał opisany został m.in. przez Martę Wasilewską w artukule pt. "Ocena odporności mieszanek mineralnych z kruszywem amfibolitowym na polerowanie" (2007 r.). Prezentuje go poniższa tabela.

Z kolei w piśmie Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego w Wałbrzychu, Waldemara Landsberga (1999 r.) skierowanym do mieszkańców Ogorzelca znajduje się następujący opis ich składu:

Do tego jako minerały uboczne występują: tytanit, magnezyt, kwarc i apatyt.

Michał Sachanbiński oraz Edyta Łobocka z Zakładu Gemmologii i Muzeum Mineralogicznego Uniwersytetu Wrocławskiego opisują skład ogorzeleckich skał następująco:

Co właściwie oznacza obecność tych minerałów w skałach?

Wskazuje ona na to, że wydobywana w Ogorzelcu kopalina zawiera w sobie AMFIBOLE – grupę minerałów skałotwórczych jak np. aktynolit, hornblenda, riebeckit, czy chociażby termolit – amfibole z Ogorzelca stanowią przeważnie 60% objętości wydobywanych skał. Minerały amfibolowe tworzą krystaliczne skupienia w formie pręcikowatej, igiełkowatej lub włóknistej, czyli tzw. AZBEST (np. azbest aktynolitowy, azbest termolitowy, azbest amfibolowy). Te z Ogorzelca ukształtowane są w postaci azbestowej – długich, przeważnie równoległych włókien i igieł. Ponadto występujący tu obficie chloryt przerasta się także z azbestem aktynolitowym.

Jak rozdrabnianie amfibolitu wpływa na skażenie środowiska i powietrza azbestem?

Jako główne źródło emisji azbestu do otoczenia podaje się produkcję wyrobów azbestowych oraz wydobycie i mielenie skał zawierających azbest, dlatego na terenie Ogorzelca dochodzi do jego emisji.

1 mm³ azbestu po roztarciu emituje 22.ooo.ooo włókien respirabilnych, które po wniknięciu do organizmu człowieka nie dają się ich już z niego usunąć.

W pobranych w Ogorzelcu próbkach skał stwierdzono wystepowanie azbestów amfibolowych (włóknistej hornblendy). Największa ilość włókien azbestu amfibolowego wystepuje w emitowanych pyłach. Azbest stanowi tu niekiedy do 70% objętości próbki, czyli na 1 kg wyemitowanego pyłu 700 g to azbest. W trakcie kruszenia i przesiewania amfibolitów w zakładzie przeróbczym w Ogorzelcu skupienia azbestów amfibolowych są rozdrabniane i uwalniane do powietrza w postaci włókien różnej wielkości, w tym włókien respilabilnych. Badania Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi wykazały, że w próbkach pyłu opadowego we wsi, a także w wodzie ze strumienia stwierdzono obecność minerałów z grupy amfiboli (aktynolit, termolit). Z badań z 2000 r. wynika, że zakład emituje włókna azbestów amfibolowych. Ich śrenie stężenie w ciągu doby wynosiło od 11.667 do 28.000 włókien/m³. Oznacza to, że średnie stężenie włókien azbestu w ciągu doby było 28-krotnie wyższe od wartości przyjętej za dopuszczalną.

Ponadto stwierdzono, że:

• gleba wokół kopalni również jest zanieczyszczona włóknami azbestu amfibolowego,
• znaczna ilość włókien przedostaje się do wody strumienia przepływającego przez kamieniołom i wieś Ogorzelec,
• wysokie stężenie azbestu znajduje się w śniegu wokół zakładu.

Co wywołują włókna respirabilne, gdy już wnikną do organizmu człowieka?

Byłeś narażony na wdychanie niebezpiecznych pyłów, nie tylko azbestowych?

Nie zwlekaj!

Przebadaj swoje płuca i sprawdź czy jesteś zdrowy!

Źródła:

1) Łobocka E., Sachanbiński M., Skażenie środowiska azbestem wywołane eksploatacją dolnośląskich skał maficznych (amfibolitów, gabr, diabazów i serpentynitów), Zaklad Gemmologii i Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego, Górnictwo Odkrywkowe, XLIII. 4 (2001), s. 102-121.

2) Wasilewska M., Ocena odporności mieszanek mineralnych z kruszywem amfibolitowym na polerowanie, ZESZYTY NAUKOWE POLITECHNIKI BIAŁOSTOCKIEJ 2007, s. 263-273.

3) Landsberg W., Pismo Dyrektora Okręgowego Urzędu Górniczego w Wałbrzychu z dn. 08.10.1999 r. skierowane do mieszkańców wsi Ogorzelec, s. 1-3.

Johann Adam Valentin Weigel – dawny pastor z Leszczyńca – w swojej książce wydanej w 1802 r. w Berlinie (patrz spis lit.) wspominał, że w tym samym czasie, gdy powstała sztolnia "Frohe Erwartung", założono również kopalnię "Reders Glück" w Kowarach oraz "Die rothe Zeche" w Czarnowie [3].

W 1831 r. kopalnię "Frohe Erwartung" zakwalifikowano do miejsc występowania łupków łyszczykowych, łupków hornblendowych, łupków ilastych oraz szarogłazów. Na tamten moment hałdę wyrobiska na Bobrzaku lokalizowano na wysokości 2381 stóp, a więc ok. 726 m n.p.m., co zapewne nie jest zbyt dokładną lokalizacją [2].

Złoże z kopalni "Frohe Erwartung" związane było ze strefą silnie strzaskanych tektonicznie zlepieńców. W skałach tych tkwiły różnej wielkości otoczaki rudne, utworzone głównie z równolegle ułożonych i niekiedy spękanych osobników pirytu. Obok tego rodzaju skupień spotykano utwory których jądro stanowił ciemny piryt otoczony koliście lub wstęgowo pirytem jasnym. Z pirytem współwystępował chalkopiryt i galena. Minerały te wypełniały szczeliny spękań w jego skupieniach oraz tworzyły otoczki wokół ziaren pirytu. Tkwiące w galenie duże ziarna sfalerytu powstały prawdopodobnie wskutek rozpadu roztworów stałych, gdyż, widoczne w nich były wrostki galeny. Galena zawierała w sobie również wrostki arsenopirytu i rzadko występującego tetraedrytu antymonowego. W niektórych miejscach wśród kruszców widoczne były liczne, drobne kulki pirytu młodszej generacji, swoim wyglądem przypominające utwory pirytowe, powstające poprzez wyschnięcie żelu (melnikowit). Całość kruszców w obrębie otoczaków spajała masa żyłowa, którą stanowiły albit, dolomit, kalcyt i kwarc.

Galena z chalkopirytem

Na podstawie tych obserwacji można wysnuć wniosek, że chalkopiryt i galena powstały po spękaniu skupień pirytu. Możliwe jest jednak, że obserwowane następstwo mineralne nie odzwierciedla rzeczywistej kolejności wydzielania się tych minerałów, lecz wynika a mechanicznego wciśnięcia twardych ziaren pirytu w bardziej miękkie ziarna chalkopirytu i galeny. Mogło to nastąpić w trakcie ruchów tektonicznych, które doprowadziły do strzaskania zlepieńców i utworzenia się, obserwowanych miejscami w otoczakach, rudnych utworów, będących mieszaniną pirytu z okruchami wszystkich pozostałych minerałów kruszcowych.

W trakcie późniejszych badań na zwałach znaleziono tylko zlepieńce okruszcowane pirytem. Nie napotkano w nich natomiast pozostałych z wymienionych wcześniej minerałów kruszcowych [4].

Objaśnienia:

1. Gwarectwo (z niem. Gewerkschaft, z łac. communitas fovae) – spółka eksploatująca złoża rud metali nieżelaznych, a od XVIII w. także węgla kamiennego. W górnictwie środkowej Europy było znane już w końcu XII w., w Polsce od wieku XIV. Gwarectwa zostały ostatecznie zlikwidowane w 1946 r [5].

2. Bobrzak – (niem. Bibersberg) szczyt w Rudawach Janowickich o wysokości 839 m n.p.m. Wraz z Rudnikiem stanowi jedną z dwóch kulminacji południowo-zachodniej części głównego grzbietu Rudaw Janowickich. Od strony północnej, od Skalnika, oddziela go Przełęcz pod Bobrzakiem, od wschodniej jest oddzielony Rozdrożem pod Bobrzakiem od Wilkowyi. Bobrzak znajduje się na granicy dwóch jednostek geologicznych należacych do bloku karkonosko-izerskiego – masywu karkonoskiego i wschodniej osłony granitu karkonoskiego. Zachodnie zbocza zbudowane są z waryscyjskich granitów porfirowatych. Partie szczytowe z proterozoicznych gnejsów oczkowych, a wschodnie zbocza z dewońskich łupków łyszczykowych, zieleńców, amfibolitów i innych skał metamorficznych "serii Leszczyńca". Bobrzak był w przeszłości porośnięty lasem świerkowych regla górnego lecz w wyniku katastrofy ekologicznej drzewostan doznał poważnych uszkodzeń. Znajduje się na obszarze Rudawskiego Parku Krajobrazowego [5].
 

Źródła:

1) Dziekoński T., "Wydobywanie i metalurgia kruszców na Dolnym Śląsku od XIII do połowy XX wieku", Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972, s. 366.

2) Karsten C. J. B., Dechen H., Archiv für Mineralogie, Geognosie, Bergbau und Hüttenkunde, Elftes Bandes, Erstes Heft,  1831, s. 159.

3) Weigel J. A. V., "Geographische, naturhistorische und Technologische Beschreibung des souverainen Herzogthums Schlesien. Sechster Theil. Die Fürstenthumer Sagan und Breslau", Berlin 1802, s. 4.

4) www.redbor.pl

5) www.wikipedia.pl

 Opisywał je następująco: 

"W jednym z miejsc możemy zaobserwować, jak intensywnie wdziera się magna w sąsiednie skały i jak tysiące żył wciska się w szczeliny. Przełom kolejowy przez górę Harteberg (góra ta dziś nie nosi żadnej nazwy) na zachód od Leszczyńca (Haselbach) przecina dokładnie granicę pomiędzy magmą (gnejsy), a łupkami krystalicznymi (amfibolity) (zdjęcie poniżej). Idąc z dworca PKP w Leszczyńcu do góry Harteberg, obserwuje się najpier piękne podobne do granitów jasne gnejsy. (Następnie – red.) wtrącają się nagle języki, soczewki i wstążki czarnych amfibolitów. Widać tu, jak gnejsowa magma wdzierała się w małe i coraz mniejsze szczeliny oraz zastygała, jak otoczyła i zdzierała duże i małe skiby tkwiące w amfibolitach. Dalej przechodzą stopniowo skały w jednorodny amfibolit. Podobnie jest w innym przekroju kolejowym na wschód od dworca PKP w Leszczyńcu. Tam tworzy amfibolit główną masę i w nim tkwią małe i duże soczewki i linie magmy. Wyglada to tak, jak gdyby gorąca magma w środku została zaskoczona w czasie wdzierania i stygnięcia. Tak jasno i przekonująco przemawiają za tym skały. Z pewnością należy ten kamieniołom do języków imponującego i osobliwego procesu metamorficznego, który wywiera silne wrażenie spośród geologicznych wydarzeń naszych rodzinnych stron" .

Dzisiaj to samo miejsce nie prezentuje się już tak okazale jak w poczatkach XX w. Zbocza skalnych ścian porasta trawa, drzewa i w dużej mierze mech. Jeśli w przyszłości dojdzie do reaktywacji połączenia kolejowego na trasie Ogorzelec – Kamienna Góra, wówczas z pewnością zapomniany dziś przekrój geologiczny zostanie ponownie wyeksponowany.  

Inna ciekawostka geologiczna dotyczy kamioniołomu amfibolitów w Ogorzelcu. Najbardziej interesującą rzeczą w kamieniołomie w Ogorzelcu jest obecność wśród dominującej masy ciemnozielonych amfibolitów, licznych nieregularnych, rozgałęziających się wtrąceń jaśniejszych, biało-zielonkawych skał określanych jak tzw. gnejsy paczyńskie. 

Stanowią one piękny, jedyny w skali całych Sudetów, przykład intruzji pozwalający na obserwowanie bezpośrednio w odsłonięciu różnorodnych form iniekcji magm w skały osłony. Najgrubsze partie ciała magmowego dochodzą tu do kilkudziesięciu metrów, natomiast rozchodzące się od niego mniejsze, palczaste rozwidlenia o charakterze żył (tzw. apofiz) mają od kilku m do kilkunastu cm (fot. 24). Oznaczenia geochronologiczne dowodzą, że magmy te wniknęły na przełomie kambru i ordowiku, czyli ok. 500 mln lat temu dowodząc pośrednio, że otaczające je zasadowe skały wulkaniczne (amfibolity) muszą być od nich starsze. 

  Źródła:

1) "Heimatbuch des Kreises Landeshut i. Schl.", Erster Band, Herausgegeben von E. Kunick, Verlag: Armin Werner’s BuchdruckereiLandeshut 1929, str. 38.

2) Cwojdziński S., Kozdrój W., "Geoturystyczne mapy drogowe Polski w skali 1:25 000. SUDETY przewodnik geoturystyczny wzdłuż trasy drogowej Nysa – Złoty Stok – Kłodzko – Wałbrzych – Jelenia Góra, Państwowy Instytut Geologiczny, Warszawa 2007, s. 97-99.

Podobno niegdyś w tym miejscu były kopalnie złota i wokół każdej z tych jam kręcili się ludzie jak mrówki, wybierając i wypłukując odrobiny drogocennego kruszcu.

Ale pewnego razu jakaś poczciwa kobiecina jednej z okolicznych wsi użyła którejś z jam zupełnie inaczej niż dotąd jej używano. Nie tylko, że nie wyniosła stamtąd żadnego skarbu, ale przeciwnie, jeszcze przyniosła tu swój skromniutki, choć bardzo cenny dla niej skarb: ukryła we wnętrzy jamy trochę prosa. 

Wiele lat uplynęło od tej chwili. I czy to obraziły się na postępek biedaczki możne duchy, władcy złota spoczywającego w jamach, czy to inne były tego powody, nie wiadomo, ale od tego czasu już nikt ani kruszynyzłota w żadnej z jam nie znalazł. Między ludem krążyły tylko głuche wieści, że kiedyś jeszcze złotonośne jamy będą dostarczać znów ludziom bogactwa, ale stanie się to nie prędzej, aż upłynie tyle lat, ile ziarenek prosa schowałaongiś w jednej z jam owa kobieta. 

Kilka faktów:

W rejonie Leszczyńca rzeczywiscie wystepują pokłady złota w formie tzw. Złota pierwotnego, które jest wynikiem wytrącania się złota z gorących roztworów w skałach, m.in. poprzez nagłe spadki ciśnienia i temperatury. W świecie do złóż pierwotnych zaliczamy m.in. złoża Kalgoorlie i Bendigo w Australii, Witwatersrand w Afryce, Gongo Soco i Morro Velho w Brazylii, a w Europie – Hodrusa Hamre na Słowacji i Baia Mare w Siedmiogrodzie. W Polsce do złóż pierwotnych zalicza się złoża: Złotego Stoku, Wielisławki, Radomic, Kleczy, Leszczyńca, Czarnowa, Polkowic. 

Inne rodzaje złota to Złoto okruchowe – występuje w stanie wolnym, jest łatwe do wypłukania, czy  Złoto antropologiczne – znajdujące się w odpadach poeksploatacyjnych. 

Szacuje się, że w rejonie Leszczyńca na 1 t skały przypada około 5 g czystego złota. 

Źródła: 

1) K. Kwaśniewski, Podania dolnośląskie, Wrocław 1968, s. 145. 

2)  Staffa M., Słownik geografii turystycznej Sudetów, Tom 5, Rudawy Janowickie, Wyd. I-BIS, Wrocław 1998, s. 176. 

3) www.e-numizmatyka.pl

4) www.katalogmonet.pl

"Wiktoria" jest to ostatnia duża kopalnia zaliczana do kopalń kowarskich, większość jej wyrobisk położona jest na wschodnim stoku góry Rudnik, na terenie administracyjnie należącym już do miejscowości Ogorzelec. Były to sztolnie:   

    Do dzisiaj zachowało się tylko 1 drożne wyrobisko.   

Złoże "Wiktoria" rozpoznano w 1950 roku i rozpoczęto szeroko zakrojone prace poszukiwawcze. Niestety mimo pokładanych nadziei nie udało się odnaleźć zasobów rudy uranowej o znaczeniu przemysłowym, i ostatecznie w 1951 roku roboty górnicze zostały przerwane a wyrobiska niedoszłej kopalni zlikwidowane. Podczas prac w tym rejonie wykonano ogółem około 2900m wyrobisk, a z wydobytej podczas ich drążenia rudy uzyskano około 330 kilogramów uranu w metalu.   

Mineralizacja uranowa związana była ze szczeliną tektoniczną szerokości 0,3 – 1,5 metra, powstałą na kontakcie łupków łyszczykowych z gnejsami. Szczelina ta miała przebieg NE-SW. Strefę zmineralizowaną prześledzono do głębokości około 100 metrów na odcinku ponad 2000 metrów. Miała ona postać soczewki o wymiarach 3 x 5 metrów i grubość 5-10 centymetrów. Najbogatszą mineralizację uranową napotkano przy powierzchni (tzw. złoże "Wiktoria"). Nasturan został tam niemal całkowicie wyparty przez minerały wtórne: gummit, autunit i torbernit które koncentrowały się wokół jego reliktów. W spągowej części złoża „Wiktoria” nasturan tworzył gniazda i soczewki w pobliżu skrzemieniałej brekcji i skarnów wapienno-krzemianowych. Towarzyszył mu hematyt, piryt, chalkopiryt, galena, ciemnofioletowy fluoryt i żyłki kwarcowe.   

Na przedłużeniu strefy tektonicznej na poziomie 65 metrów napotkano skrzemieniałą brekcję skalną okruszcowaną hematytem, pirytem i chalkopirytem. Mineralizacja uranowa tu nie występowała.   

Poza złożem żyłki i soczewki nasturanu napotkano również w szczelinach podzielności, przylegających do strefy zmineralizowanej pakietów łupków łyszczykowych. Jego obecność stwierdzono także w tnących te skały żyłach różowego kalcytu. W obu wyżej wymienionych przypadkach wygląd jego skupień świadczył, że powstały one na drodze wysychania żelu nasturanowego.   

Jeszcze dziś można znaleźć wiele elementów należących do infrastruktury byłej kopalni

 

Fragment zniszczonego torowiska biegnący do dawnej sztolni

  

Jeśli chcesz obejrzeć prezentację multimedialną na temat dawnej Kopalni "Wiktoria" kliknij → tutaj. 

 

---

   Źródła:    www.redbor.pl    www.podziemia.eu