źródło: fotopolska.eu

Na stronie internetowej Eloblog pan Grzegorz Sanik przedstawił kilka odtajnionych raportów amerykańskiej Centralnej Agencji Wywiadowczej na temat wydobycia uranu w Kowarach. Kilkukrotnie w nich znalazła się wzmianka o Ogorzelcu. Z artykułem można się zapoznać tutaj.

Dzisiaj 4 maja 2016r. zmarł Jan Knychała żołnierz Brygady Świętokrzyskiej NSZ mieszkaniec Kowar, który przemierzył cały szlak z brygadą i wyzwalał m.in. niemiecki obóz w Holiszowie k. Pilzna.

Jan Knychała po wybuchu II wojny światowej wstąpił do tajnej Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) w Częstochowie. W 1942r. po powstaniu Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ), został wcielony do oddziałów Pogotowia Akcji Specjalnej. Jesienią 1943r. został przeniesiony do oddziału partyzanckiego NSZ pod dowództwem por. Władysława Kołacińskiego ps. Żbik, którego oddział latem 1944r. wszedł w skład Brygady Świętokrzyskiej NSZ jako 3 kompania 204 pułku piechoty Ziemi Kieleckiej. Jan Knychała brał udział we wszystkich działaniach 3 kompanii 204 pułku piechoty Ziemi Kieleckiej za co został odznaczony Krzyżem Walecznych.

13 stycznia 1945r. po rozpoczęciu ofensywy sowieckiej rozpoczął się marsz brygady na zachód. Jan Knychała wraz z grupą żołnierzy NSZ został 1 lutego 1945r. skierowany na kurs radiotelegrafistów. Po przejściu do Czechosłowacji przez m.in. Boguszów-Gorce 5 maja 1945r. brał udział w oswobodzeniu obozu koncentracyjnego dla kobiet w miejscowości Holiszów (Holýšov) k. Pilzna.

6 sierpnia 1945 roku Brygada Świętokrzyska NSZ dotarła do 3 Armii USA gen. G. Pattona i została przeniesiona do strefy amerykańskiej, do miasta Coburg. Latem 1945r. został skierowany wraz z grupą żołnierzy do II Korpusu gen. Wł. Andersa do Włoch, gdzie po przeszkoleniu został przeniesiony do Centrum Wyszkolenia Wojsk Pancernych w Gallipoli, zdobywając uprawnienia do kierowania samochodem pancernym Staghound. Po przeniesieniu do Anglii wstąpił do Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia.

W grudniu 1946r. powrócił do kraju na Dolny Śląsk, gdzie rozpoczął pracę w Jeleniej Górze. 24 kwietnia 1947r. ujawnił się w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w Jeleniej Górze, a rok później w nocy 11/12 lipca 1948 r. został aresztowany przez UB w Jeleniej Górze.

26 lipca 1948r. został przeniesiony do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego we Wrocławiu, gdzie był przetrzymywany w śledztwie przez 125 dni. Po rozprawie przed Sądem Wojskowym we Wrocławiu w dniu 18 listopada 1948r. otrzymał wyrok 1 roku więzienia w zawieszeniu na 2 lata. Wrócił do pracy w PKP Jelenia Góra, gdzie pracował do 30 czerwca 1984r.

Jan Knychała mieszkał w Kowarach na Dolnym Śląsku, 4 maja 2016r. rozpoczął wieczną wartę.

źródło: armiakrajowazgorzelec.blogspot.com

foto: Zbigniew Piepiora

O Panu Janie Knychale można przeczytać również tutaj.

O wydarzeniu tym można przeczytać na eloblog – tutaj.

Ciekawy artykuł Piotra Mrugalskiego „Ciotka „Ju” i most powietrzny do Festung Breslau. Największa katastrofa lotnicza w Karkonoszach”  dokładnie strony 61-68 –  Zapomniana katastrofa Junkersa Ju-52 na Śnieżce

Wójt Gminy KG o Aglomeracji Wałbrzyskiej → od 00:15 min. sek do 02:05 min. sek.

Koncepcja Aglomeracji Wałbrzyskiej jest zgodna ze Strategią Europa 2020. Z tego względu wspiera ona m.in. działania mające na celu poprawę stanu środowiska naturalnego, w tym rekultywację terenów poprzemysłowych (finansowane z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego). Gminy należące do Aglomeracji Wałbrzyskiej mogą przykładowo koordynować projekty polegające na rewitalizacji terenów i obiektów poprzemysłowych, na cele gospodarcze, w tym turystyczne (Działania D1.1.4.B.). Daje to zatem szansę na pozyskanie funduszy europejskich na rekultywację terenów poprzemysłowych na terenie Ogorzelca.

Historia Zakładu w Ogorzelcu

Zakład Wzbogacania Kopalnych Surowców Chemicznych „Ogorzelec” został powołany do życia w 1957 r. przez Ministra Przemysłu Chemicznego na bazie wcześniej działających tu zakładów wydobywczych i przetwórczych. W latach 1948-1949, na bazie przedsiębiorstwa poniemieckiego, został przystosowany przez pobliskie Zakłady Przemysłowe R-1 w Kowarach do produkcji i wzbogacania rudy uranowej. W latach 1958-1960 Zakład rozbudowano i przystosowano do doświadczalnej refinacji rudy siarkowej wydobywanej pod Tarnobrzegiem. Po opracowaniu metody rafinacji rudy na skalę przemysłową, dalsze istnienie zakładu w tej postaci stało się niecelowe. Dlatego 1 lipca 1969 r. zakład zlikwidowano, a jego majątek przejęły Zjednoczone Zakłady Gospodarcze "Inco" – pełna historia zakładu oraz galeria znajdują się tutaj.

Niebezpieczna hałda w środku wsi

Współczesny Ogorzelec ma dzięki swojej przemysłowej przeszłości m.in. pamiątki po zakładach chemicznych i posiarkowy staw ze szlamem spod Legnicy (LGOM), jak również hałdy po kowarskich kopalniach uranu – to właśnie tu składowano odpady z kopalni uranu "Wolność". Brzmi to strasznie, ale cywilizacyjne "pazurki" są na szczęście ukryte i nie czynią większych zgrzytów w sielskim krajobrazie. Gorzej jest z jakością gleb i wód gruntowych, co do których nie można mieć pewności. Przemysł socjalistyczny cechował się specyficznym podejściem do świata. Usytuowanie zakładów chemicznych i przerobu siarki na obszarach, gdzie powstają strumienie i największe dopływy Bobru to pomysły "godne Nobla".

O niebezpieczeństwie, jakie dla mieszkańców wsi stanowi zakład poflotacyjny siarki pisaliśmy na naszej stronie w lipcu 2011 – powołując się na wyniki raportu WIOŚ (2003) oraz raportu wykonanego przez Zakład Inżynierii Środowiska EKO-PROJEKT (2009).

Cynk, ołów, kadm, miedź, nikiel, arsen, rtęć, czy rakotwórczy benzoapiren to trwałe składniki gleb znajdujących się na terenie i w pobliżu dawnych zakładów przeróbczych. Hałda posiarkowa charakteryzuje się licznymi rozmyciami i postępującym procesem erozyjnym na skarpach. W jej rejonie przepływa rów opaskowy, który odwadnia hałdę i uchodzi do rzeki Świdnik, co powoduje, że do rzeki wraz z wodami opadowymi dostają się niebezpieczne substancje.

W 2013 r. WIOŚ we Wrocławiu wydał kolejny raport sporządzony w oparciu o pobrane próbki w okolicy hałdy siarki w Ogorzelcu (4 punkty pomiarowe wyznaczono w 2012 r.). Informacje z naszego portalu posłużyły wtedy jako materiały metodyczne do przygotowania raportu. W raporcie potwierdzono podwyższoną obecność metali ciężkich oraz bardzo wysokie steżenie benzoapirenu – substancji rakotwórczej we wszystkich punktach pomiarowych.

Punkty pomiarowe 2012

Wyniki raportu (niedopuszczalne wartości zostały wytłuszczone):

• punkt nr 1 – gleba kwaśna, podwyższona zawartość kadmu, niklu, ołowiu, cynku, miedzi, słabe zanieczyszczenie chromem, niedopuszczalne dla zdrowia stężenie benzo(a)pirenu
• punkt nr 2 – gleba lekko kwaśna, podwyższona zawartość ołowiu, średnie zanieczyszczenie cynkiem, słabe zanieczyszczenie chromem, silne zanieczyszczenie miedzią, niedopuszczalne dla zdrowia stężenie benzo(a)pirenu
• punkt nr 3 – gleba bardzo kwaśna, podwyższona zawartość ołowiu, cynku, słabe zanieczyszczenie chromem, miedzią, przekroczenie zawartości arsenu, niedopuszczalne dla zdrowia stężenie benzo(a)pirenu
• punkt nr 4 – gleba kwaśna, podwyższona zawartość ołowiu, cynku, chromu, miedzi, niedopuszczalne dla zdrowia stężenie benzo(a)pirenu

Uwarunkowania formalno-prawne rekultywacji

Działki, na których leży hałda znajdują są pod zarządem Gminy Kamienna Góra i Starostwa Powiatowego. To one powinny zadbać o jej zabezpieczenie i zagospodarowanie. Inaczej sytuacja ma się z terenem dawnych Zakładów Chemicznych INCO VERITAS.

Uchwalony przez Gminę Kamienna Góra Program Ochrony Ś
rodowiska dla Gminy Kamienna Góra (POŚ) zakłada w rozdziale "4.8 Ochrona gleb", że celem strategicznym Gminy jest rekultywacja gleb zdegradowanych ("4.8.1. Cele długoterminowe w ochronie gleb – prowadzić  rekultywację gleb zdegradowanych" oraz "występowanie do Starosty Kamiennogórskiego o nakazywanie rekultywacji terenów zdegradowanych przez jego użytkowników"). POŚ zawiera również zapis o konieczności rekultywacji terenów zdegradowanych przez wydobycie surowców promieniotwórczych (s. 83). Dokładnie w tych obu kierunkach powinna zostać zrekultywowana hałda poprzemysłowa (odpady promieniotwórcze znajdują się na północnych skarpach hałdy, jak i pod nią).

Hałda siarki – stan na kwiecień 2014

Część obszaru hałdy znajduje się pod ochroną prawną (choć w sposób nie do końca formalny, bo brak uchwalonych dokumentów w tym zakresie), co wynika z przepisów prawa form ochrony przyrody (ściśle chronione rośliny). Należałoby to uwzglednić podczas tworzenia projektu rekultywacji.

Także ustalenia dokumentów planistycznych na szczeblu gminnym odnoszą się do hałdy w Ogorzelcu. Podczas ostatniej zmiany Studium (SUiKZP Gminy KG) wyrysowano na mapach Studium na wniosek mieszkanców Ogorzelca (str. 2 dokumentu tutaj) obszar cenny przyrodniczo występujący na hałdzie (flora-6).

Założenia SUiKZP Gminy Kamienna Góra

tereny cenne przyrodniczo na dawnych hałdach – obszar flora-6

STRATEGIA ZINTEGROWANYCH INWESTYCJI TERYTORIALNYCH

AGLOMERACJI WAŁBRZYSKIEJ NA LATA 2014-2020

Strategia Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT) jest ważnym dokumentem Aglomeracji Wałbrzyskiej, w którym omówiono najważniejsze inwestycje, jakie związek gmin chce wykonać w latach 2014-2020. Ostatnio Aglomeracja Wałbrzyska otrzymała prawie miliard złotych na sfinansowanie ZIT, w tym też na rekultywację terenów poprzemysłowych.

TV Wałbrzych

W rodziale pt. "Infrastruktura mieszkaniowa. Rewitalizacja obszarów cennych kulturowo i poprzemysłowych" (Strategia ZIT AW) poruszony został problem terenów poprzemysłowych leżących w Ogorzelcu i Leszczyńcu:

Dodatkowo Aglomeracja Wałbrzyska musi zmierzyć się z problemem rewitalizacji obszarów poprzemysłowych. Znajdują się one w większości gmin Aglomeracji Wałbrzyskiej. Najważniejsze tereny objęte lub wymagające rewitalizacji:

(…)

- Kamienna Góra, gmina wiejska – były zakład przemysłu chemicznego – INCO Veritas Ogorzelec, tereny poprzemysłowe w Leszczyńcu związane z byłym zakładem POLAM (własność Skarbu Państwa).

Oznacza to, że zgodnie ze strategią Aglomeracji Wałbrzyskiej Gmina Kamienna Góra mogłaby napisać projekt i złożyć wniosek o środki unijne na cele zagospodarowania terenów poprzemysłowych w naszej wsi.

Obszar poprzemysłowy w Ogorzelcu wymagający kompleksowej rekultywacji

Niebezpieczna hałda unikalnym ekosystemem

Na szczycie hałdy znajdują się dwa osadniki wodne, w których rozwinęła się ciekawa szata roślinna, m.in. storczyki, podkolan biały, wełnianka, świbka błotna, roślinność szuwarowa – kwalifikujące się do objęcia ich indywidualną ochroną w postaci użytków ekologicznych. W osadnikach bytują też od wielu lat dzikie kaczki, fascynujący jest również świat owadów.

Ponadto następujące dokumenty mówią o wysokich walorach przyrodniczych tego obszaru:

• w „Programie ochrony środowiska dla Gminy Kamienna Góra” (str. 36 – "Wykaz roślin chronionych występujących na terenie gminy”) napisane jest, że występuje tam gnidosz rozesłany – objęty w Polsce ścisłą ochroną gatunkową,
• w „Planie urządzenia lasu dla Nadleśnictwa Kamienna Góra na okres od 1 stycznia 2009 r. do 31 grudnia 2018 – Program ochrony przyrody – Brzeg 2009” (str. 124 – "Wykaz obszarów proponowanych do objęcia ochroną prawną”) napisane jest, że proponuje się tam utworzenie użytku ekologicznego ze względu na „bardzo obfite stanowisko storczyka szerokolistnego i interesujące zespoły szuwarowe”.

Fauna i flora na hałdach poflotacyjnych

Potencjalne kierunki zagospodarowania

Optymalny projekt rekultywacji terenów poprzemysłowych w Ogorzelcu mógłby zawierać poza kryterimi ekonomicznymi, formalno-prawnymi, geologiczno-inżynierskimi, przestrzennymi, czy hydrologicznymi, również aspekty środowiskowe, społeczne a nawet kulturowe, ze względu na zachowaną tam w niewielkim stopniu historyczną infrastrukturę techniczną.

Profil ukształtowania terenu (4 poziomy wysokości hałdy i 4 stawy)

Kierunki rekultywacji i zagospodarowania terenu, jakie można by wprowadzić w projekcie:

• leśny – ochronny przed erozją, estetyczno-parkowy
• wodny – 4 stawy przyrodnicze
• dydaktyczny – edukacyjne ścieżki tematyczne ze względu na rzadko spotykaną roślinność szuwarową (użytek ekologiczny i stanowiska dokumentacyjne) – docelowo: ochrona gatunkowa roślin, zwierząt, mchów i grzybów

Hałda jest w taki sposób ukształtowana, że cały teren dawałby się w łatwy spośób przystosować do ścieżek spacerowych bez jego jakiegokolwiek dodatkowego przekształcania i konieczności ponoszenia dużych nakładów finansowych.

obszar wymagający ponownego zagospodarowania wraz z terenami byłego zakładu INCO VERITAS (czerwona linia wyznacza granice rekultywacji)

W przypadku realizacji w przyszłości takiego projektu istotny staje się aspekt partycypacji społecznej w projekcie. Stanowi to warunek i podstawę sukcesu działań w zakresie odnowy terenu w wymiarze niematerialnym. Działania rekultywacyjne nie mogą dotyczyć jedynie materialnego zabezpieczenia terenu, powinny jednocześnie w fazie realizacji wzmacniać aktywność społeczną oraz budować tzw. tożsamość miejsca (nie tylko poprzez aktywną namacalną ochronę środowiska, ale rownież poprzez wypracowanie poczucia przynależności mieszkańców do danego miejsca). Stworzenie procedur społecznych konsultacji powinno być zatem integralnym elementem poprzedzającym proces planowania, rekultywacji i być konsekwentnie realizowane aż do momentu zakończenia projektu.

Tematem zagrożenia jakie stwarzają hałdy w Ogorzelcu zajęły się w 2003 roku "Nowiny Jeleniogórskie" – J. Buzarewicz "Góra siarką usypana" – czytaj tutaj

Źródła dodatkowe:

Strategia rozwoju Aglomeracji Wałbrzyskiej na lata 2013-2020 (01.2013) – tutaj

Strategia zintegrowanych inwestycji terytorialnych  Aglomeracji Wałbrzyskiej na lata 2014-2020 (06.2013) – tutaj

Czasopismo Eksploratorów Kopalń "SZTOLNIE" w artykule pt. "Co naprawdę wydarzyło się na Przełęczy Kowarskiej?" (SLAWOROW – DT) opisuje jeden z możliwych scenariuszy wydarzeń, które mogły wówczas mieć miejsce.  Artykuł można przeczytać tutaj na str. 26-28.

O sprawie informowaliśmy na łamach naszej strony w poniższych artykułach:

• Dokumenty z Auschwitz – 11 stycznia 2012
• Mieczysław Bojko opowiada o dokumentach z Auschwitz – 13 stycznia 2012
• TVP 1 o znalezisku na Przełęczy Kowarskiej – 18 stycznia 2012
• Najsłynniejsza dziura stycznia w Polsce (fotorelacja) – 19 stycznia 2012
• Bojko wie kto kopał! – 20 stycznia 2012
• IPN bada sprawę dokumentów z Auschwitz – 23 stycznia 2012
• Skrzynie z Auschwitz – TVP oraz Nowiny Jeleniogórskie – 27 stycznia 2012
• Prawdziwe zarzuty za literacką fikcję – Bojko relacjonuje – 5 marca 2012

Źródło: Czasopismo Eksploratorów Kopalń "SZTOLNIE" nr 2 (6) 2012 – www.sztolnie.fora.pl

Historia linii kolejowej nr 308 Kamienna Góra – Ogorzelec – Jelenia Góra

Lata 1882-1945

Linię nr 308 budowano etapami. Pierwszy odcinek z Jeleniej Góry do Kowar otwarto uroczyście 15 maja 1882 roku. Rozpoczął się wówczas nowy etap w dziejach kolejnictwa na Dolnym Śląsku, był to pierwszy odcinek linii wybudowany na koszt państwa pruskiego.

Odcinek kolejowy Jelenia Góra-Kowary (1900)

Dwadzieścia trzy lata później, 4 czerwca 1905 roku otwarto połączenie z Kowar do Kamiennej Góry.

Szarocin – linia kolejowa w latach 1905-1906

Budowa tego odcinka (szczególnie odcinek Kowary – Pisarzowice) była bardzo trudna. Szlak jest tam bardzo kręty i stromy, największe nachylenie osiąga za stacją Kowary Górne 27,2 promili (o tyle metrów wznosi się tor na kilometr trasy).

Odcinek Kowary-Ogorzelec (1910-1915)

Stacja kolejowa Ogorzelec w rok po uruchomieniu linii (1906)

Do najciekawszych obiektów inżynieryjnych możemy zaliczyć wiadukt w Kowarach Górnych i jednokomorowy tunel pod Przełęczą Kowarską, gdzie linia osiąga największą wysokość 635 m npm. Jest to najdłuższy tunel w Karkonoszach, trzeci co do długości w Sudetach – 1026m, o rzadko spotykanym przekroju – tzw. szczytowym. Doprowadzono linię kolejową jak najwyżej, by przekop był jak najkrótszy. W tunelu występuje przewyższenie – jego wlot i wylot znajdują się poniżej najwyższego punktu. Tunel jest także prowadzony po łuku. Był to najdłużej budowany obiekt na całej linii. Jego budowa rozpoczęła się jesienią 1901 roku, prace wykończeniowe, polegające na obłożeniu ścian cegłą i łamanym kamieniem, trwały jeszcze jesienią 1904 roku.

Tunel kolejowy pod Przełęczą Kowarską (1940-1945)

Oficjalne otwarcie całej linii (ówczesnej 155a) nastąpiło 5.06.1905 roku. Linia nie spełniła pokładanej w niej nadziei na poprawę ekspedycji towarów z przemysłowych Kowar na południe Europy przez granicę w Lubawce. Kręte trasowanie i ograniczona przepustowość linii jednotorowej określiły drugorzędny charakter połączenia. Realizując plany elektryfikacji Śląskiej Kolei Górskiej zelektryfikowano również ten odcinek, jednakże z ponad 10 letnim opóźnieniem. Prace przy montażu zakończono 9 grudnia 1932 roku.

Leszczyniec – prace przy elektryfikacji linii nr 308 (ok. 1930)

Na odcinku tym wykorzystywano wysłużone elektryczne wagony silnikowe serii ET 87, a od końca lat 30. także zespoły ET 51. Wprowadzenie trakcji elektrycznej umożliwiło zagęszczenie liczby przystanków (aż 5 w Kowarach) bez pogorszenia czasu przejazdu. Linia była chętnie wykorzystywana przez turystów, dla których najwyżej położone przystanki, takiej jak np. Ogorzelec były świetnym punktem wyjścia w Rudawy Janowickie i Karkonosze. W okresie największego rozkwitu linii kursowało nawet 14 par pociągów, a czas przejazdu zamykał się w godzinie i dziesięciu minutach.

Rajmund Paprzyca Niwiński urodził się w 1914 roku i do czasu wybuchu II wojny światowej mieszkał najpierw w Kielcach, a następnie w Zawierciu. Już wówczas zajmował się trenowaniem sportów siłowych i wykazywał się ogromną siła. Gdy 1 września 1939 roku wybuchła wojna najpierw walczył w kampanii wrześniowej, a w listopadzie 1939 roku trafił do oddziału słynnego majora Henryka Dobrzańskiego (ps. Hubal). Następnie walczył w oddziale Socjalistycznej Organizacji Bojowej (podlegała Armii Krajowej) dowodzonym przez Kazimierza Aleksandrowicza ps. „Huragan”, który operował w powiecie radomskim. Później walczył w oddziale AK „Maryśka” Pionki, a następnie do 5 maja 1945 roku w oddziale AK kapitana Władysława Molendy ps. „Grab”. Podczas całej służby był dwukrotnie ranny, a za zasługi został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari kl. V, Krzyżem Walecznych i srebrnym Krzyżem Zasługi.

Po zakończeniu swojej służby wojskowej postanowił wraz z żoną i dziećmi wyjechać na tzw. Ziemie Odzyskane i wtedy jego losy splotły się z Leszczyńcem. Przez 5 lat razem z małżonką zdążyli odrestaurować gospodarstwo rolne, otrzymane od gminy na własność, ale już w roku 1950 kazano im się wynosić, bo Rajmund, jako oficer AK, został uznany za wroga Polski Ludowej. Małżeństwo Niwińscy przenieśli się do PGR-u w Czarnym Borze, gdzie Rajmund został kierownikiem tuczarni. Co jakiś czas dostawał wezwanie do Urzędu Bezpieczeństwa na przesłuchanie. W końcu żona nie wytrzymała tej presji i popełniła samobójstwo, osierocając pięcioro dzieci. Rajmund przeniósł się do miasteczka Boguszowo (dzisiaj Boguszów-Gorce), ale już w kilka miesięcy później miejscowe władze zorganizowały na niego nagonkę za przynależność do AK, co skutkowało zwolnieniem go z pracy. W krótkim czasie pieniądze rozeszły się i przed młodym ojcem oraz piątką dzieci stanęło widmo głodu, bo nigdzie nie było dla Niwińskiego pracy. Dramatyczna sytuacja spowodowała głęboką depresję u Rajmunda. Zaczął przemyśliwać o zbiorowym samobójstwie, którego ofiarą miały być najpierw dzieci, a na końcu on sam. Polityczne zaszczucie było tak silne, że nie potrafił dać sobie z nim rady. Oczywiście klimat ten wywołali sami ubecy, z reguły dawni fornale i męty społeczne, którzy nie mogli zaakceptować inteligenta – AK-owca na swoim terenie. Do tak makabrycznej decyzji było już coraz bliżej, bo w końcu doszło już do tego, że na widok Niwińskiego ludzie odwracali się tyłem. I nagle stało się coś, co zupełnie zmieniło jego życie.

O dalszych losach „człowieka z żelaza”, który do końca swojego życia (zm. 1995 roku) mieszkał w Boguszowie-Gorce, możecie przeczytać tutaj.

Pan Rajmund opisał swoje życie w książce pod tytułem „Nigdy nie dałem kopnąć się w … : opowiadania najsilniejszego człowieka w Polsce.”, która w 1993 roku została wydana w Opolu.

Źródła:
– www.okiemjadwigi.pl/moj-przyjaciel-rajmund-%E2%80%93czlowiek-z-zelaza/
– www.kif.pl/www/archiwum/czlowiek-z-zelaza/
– www.kozienice.dt.pl/infopage.php?id=808
– wikipedia

PS. Dziekuję Panu Rafałowi Czernidze, od którego otrzymałem informację o tak ciekawej, barwnej i zasłużonej dla ojczyzny osobie, która przez jakiś czas mieszkała w naszej okolicy.